Czaple coraz częściej widuje się w Polsce także w środku zimy, ale nie oznacza to, że wszystkie zrezygnowały z dalekich wędrówek. Dzieje się tak, ponieważ część populacji migruje na południe, a część korzysta z łagodniejszych zim i zostaje bliżej lęgowisk. Zrozumienie, które gatunki odlatują, dokąd dokładnie lecą i od czego to zależy, pozwala lepiej czytać zachowanie tych ptaków nad stawami, rzekami i rozlewiskami. Warto uporządkować wiedzę, bo wokół wędrówek czapli narosło sporo uproszczeń typu „wszystkie odlatują” albo „już prawie wszystkie zimują”. Poniżej konkretny przegląd migracji czapli – bez mitów, za to z odniesieniem do realnych obserwacji z Polski i Europy.
Gatunki czapli w Polsce – które odlatują, a które zostają?
Pod nazwą „czapla” kryje się kilka gatunków, które różnią się zachowaniem migracyjnym. Nie wszystkie odlatują tak samo daleko i nie w tym samym czasie.
Najważniejsze gatunki czapli widywane regularnie w Polsce:
- czapla siwa (Ardea cinerea) – najpospolitsza, gniazdująca kolonijnie, często przy stawach rybnych;
- czapla biała (Egretta alba) – jeszcze kilkadziesiąt lat temu rzadkość, obecnie szybko zwiększa liczebność;
- czapla nadobna (Egretta garzetta) – mniejsza, delikatniejsza, pojawia się głównie w cieplejszych regionach;
- bąk (Botaurus stellaris) i bączek (Ixobrychus minutus) – skryte gatunki trzcinowe, bardzo uzależnione od bagien;
- okazjonalnie inne gatunki, np. czapla purpurowa (Ardea purpurea) jako nieliczny lęgowy lub przelotny.
W dużym uproszczeniu:
- czapla siwa – w znacznej części częściowy migrant (część populacji odlatuje, część zimuje w kraju lub blisko jego granic);
- czapla biała – coraz częściej zimuje w Polsce, ale część ptaków nadal migruje na południe;
- czapla nadobna, purpurowa, bączek – głównie migrują na południe, rzadko zimują;
- bąk – także leci na zimowiska, choć w niektórych, wyjątkowo łagodnych zimach część osobników może próbować zostać.
Większość czapli widywanych zimą w Polsce to osobniki młode lub z populacji przystosowanych do łagodniejszych zim – nie znaczy to, że cały gatunek „przestał migrować”.
Dlaczego czaple odlatują na zimę?
Czaple nie odlatują z powodu zimna jako takiego, tylko z powodu braku dostępu do pokarmu. Kluczowa jest woda: zamarznięte stawy, jeziora i rzeki odcinają ptaki od ryb, płazów i bezkręgowców wodnych.
W praktyce oznacza to, że w regionach, gdzie:
- zimą utrzymuje się otwarta woda (nurt rzek, ciepłe zrzuty wód przemysłowych, duże zbiorniki),
- ludzie dokarmiają kaczki, łabędzie, ryby, co przyciąga też czaple,
– czaple mają szansę zostać i nie ryzykować długiej migracji.
W ostrych zimach obserwuje się jednak masowe „wypychanie” czapli na południe. Gdy pokrywa lodu szybko narasta, ptaki przemieszczają się stopniowo: najpierw na niezamarznięte odcinki rzek, potem poza kraj. Migracja czapli nie jest tak widowiskowa jak klucze gęsi, bo często odbywa się rozproszonymi przelotami, niewielkimi grupami lub pojedynczo.
Dokąd migrują czaple z Polski i Europy?
Kierunki migracji różnią się między gatunkami, ale u większości czapli z naszej części Europy dominuje kierunek południowy i południowo-zachodni. Dzięki obrączkowaniu i nadajnikom GPS wiadomo dość dokładnie, gdzie lądują te ptaki.
Czapla siwa – „wyjątkowo elastyczna” migrantka
Czapla siwa jest dobrym przykładem gatunku, który dostosowuje strategię migracji do lokalnych warunków. Populacje z północnej i wschodniej Europy lecą znacznie dalej niż ptaki z zachodu kontynentu.
Osobniki wywodzące się z Polski, Niemiec czy Czech zimują najczęściej:
- w zachodniej i południowej Europie – Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania, Bałkany,
- w rejonie basenu Morza Śródziemnego – delta Rodanu, Ebro, Padu, dolina Nilu,
- część dociera do północnej Afryki – Maroko, Algieria, Tunezja.
Niektóre czaple siwe z Europy Środkowej pokonują dystans rzędu 2000–3000 km, choć dla wielu wystarczające są krótsze przeloty, jeśli tylko znajdą dogodne zimowiska z niezamarzającą wodą i obfitym pokarmem.
Warto podkreślić, że:
- część czapli siwych z Polski zimuje już w kraju lub tuż za granicą, w dolinach dużych rzek i przy zbiornikach zaporowych;
- osobniki ze Skandynawii i północno-wschodniej Europy zwykle lecą dalej – aż po południe Europy i Afrykę Północną.
Czapla biała, nadobna i inne gatunki – bardziej „południowe” kierunki
Czapla biała jest ciekawym przypadkiem. Historycznie była gatunkiem bardziej południowym, związanym z cieplejszym klimatem. Obecnie intensywnie rozszerza zasięg na północ, korzystając z ocieplania się klimatu i rozwoju stawów rybnych oraz zbiorników wodnych.
Wciąż jednak znaczna część populacji:
- zimuje w południowej i zachodniej Europie,
- dociera też do północnej Afryki i na Bliski Wschód.
Czapla nadobna oraz rzadziej lęgowa w Polsce czapla purpurowa to gatunki jeszcze mocniej związane z cieplejszym klimatem. Ich zimowiska koncentrują się w:
- basenie Morza Śródziemnego,
- Afryce Północnej,
- częściowo w Afryce Subsaharyjskiej (w zależności od populacji).
Bąk i bączek, jako gatunki silnie zależne od rozległych trzcinowisk, wybierają zimowiska z bogatymi mokradłami: od południowej Europy, przez rejon Morza Czarnego, po Afrykę Północną i Środkową. Długie, „bagienne” zimowiska zapewniają im stały dostęp do ryb, płazów i bezkręgowców.
Jak rozpoznać migrację czapli w terenie?
Wędrówki czapli nie zawsze rzucają się w oczy, bo ptaki te często migrują w nocy lub o świcie, a w dzień zatrzymują się na żerowiskach. Mimo to w określonych okresach roku łatwo zauważyć wzmożony ruch.
Okresy, w których najłatwiej obserwować migrację czapli:
- koniec sierpnia – październik – wylot z lęgowisk, szczególnie młodych ptaków,
- listopad – grudzień – dalsze przemieszczanie się wraz z postępującym zamarzaniem wód,
- luty – kwiecień – powrót na tereny lęgowe, często szybki, gdy tylko pojawi się dostęp do wody i pokarmu.
W terenie migrację czapli można rozpoznać po kilku cechach:
- większa liczba osobników na jednym zbiorniku wodnym, szczególnie gdy lokalne ptaki łączą się z przelotnymi;
- przeloty na dużej wysokości, w luźnych grupach, niekiedy wspólnie z bocianami czy innymi dużymi ptakami wodno-błotnymi;
- obserwacje czapli w miejscach, gdzie poza okresem wędrówek praktycznie nie występują;
- duży udział młodych ptaków (rozpoznawalnych m.in. po upierzeniu) wśród wędrowców.
Dla osób obserwujących ptaki nad stawami rybnymi, rozlewiskami czy na rybnych rzekach jesień i przedwiośnie to okres, gdy liczebność czapli może zmieniać się dosłownie z tygodnia na tydzień.
Zmiany klimatu a zimowanie czapli w Polsce
Ostatnie dekady przyniosły zauważalną zmianę w zachowaniu czapli. Łagodniejsze zimy, krótsze okresy silnych mrozów oraz rozwój sztucznych zbiorników wodnych sprawiają, że coraz więcej ptaków rezygnuje z długich migracji.
Najbardziej widoczne jest to u:
- czapli siwej – zimujące grupy na niektórych rzekach i zbiornikach stały się zjawiskiem stałym, a nie wyjątkowym;
- czapli białej – jeszcze niedawno uważanej u nas głównie za ptaka przelotnego, dziś coraz częściej zimującej nawet w środkowej Polsce.
W praktyce oznacza to, że:
- w łagodnych zimach część populacji w ogóle nie opuszcza kraju lub zatrzymuje się tuż za jego granicą,
- przy nagłych spadkach temperatury te „odważniejsze” ptaki mogą jednak ponosić większe ryzyko śmiertelności, jeśli zbiorniki szybko zamarzną.
Czaple nie „przestały migrować”, ale ich strategia staje się bardziej zróżnicowana: w tej samej kolonii lęgowej mogą być zarówno ptaki zimujące lokalnie, jak i odlatujące aż do Afryki Północnej.
Wszystko wskazuje na to, że w najbliższych latach udział zimujących w Polsce czapli będzie nadal rósł, szczególnie w dolinach dużych rzek, przy ciepłych zrzutach wód i na obszarach o łagodniejszym mikroklimacie.
Czy czaple wracają w to samo miejsce?
Czaple, podobnie jak wiele innych ptaków wodno-błotnych, wykazują silną wierność miejscom lęgowym. Jeśli kolonia jest względnie bezpieczna, a w pobliżu nie brakuje wody i pokarmu, ptaki chętnie wracają tam co roku.
Dotyczy to szczególnie:
- czapli siwej, zakładającej duże kolonie na drzewach, często od lat zlokalizowane w tych samych kompleksach leśnych i nadrzecznych;
- czapli białej, która coraz częściej tworzy własne kolonie lub dołącza do istniejących kolonii innych czapli;
- bąków, wracających na rozległe trzcinowiska, jeśli tylko stan wody i pokrywa roślinna nie ulegną drastycznej zmianie.
Wierność dotyczy nie tylko miejsc lęgowych, ale także tras przelotu i zimowisk. Wiele czapli, które raz znalazły korzystne miejsca zimowania (bogate w pokarm, z otwartą wodą i niewielkim niepokojeniem), wraca tam konsekwentnie w kolejnych latach.
Jednocześnie trzeba pamiętać, że czaple są stosunkowo elastyczne. Zmiana warunków – osuszenie mokradeł, zanik rybostanu, intensywna zabudowa brzegów – może spowodować:
- przeniesienie kolonii lęgowej na nowe drzewa lub do innego kompleksu leśnego;
- zmianę zimowiska na inne, często oddalone o setki kilometrów;
- przesunięcie trasy przelotu na nową dolinę rzeczną czy łańcuch stawów rybnych.
Z punktu widzenia obserwatora oznacza to, że raz zaobserwowane „miejsca czaplowe” – zarówno lęgowe, jak i zimowe – mają dużą szansę pozostać atrakcyjne przez wiele lat, o ile środowisko nie zostanie radykalnie przekształcone.
Podsumowując: czaple w większości nadal odlatują na zimę, ale coraz większa część populacji decyduje się na zimowanie bliżej, a czasem wręcz na pozostanie w Polsce. Dokąd konkretnie lecą, zależy od gatunku, miejsca lęgu i aktualnych warunków pogodowych, ale wspólnym mianownikiem ich migracji jest jedno – dostęp do niezamarzających wód i obfitego pokarmu.