Czy nietoperz jest ssakiem – jakie cechy o tym świadczą?

Nietoperz jest ssakiem i nie ma tu żadnych wyjątków ani naciąganych kwalifikacji. Decyduje o tym budowa ciała i sposób rozmnażania, a nie wygląd czy tryb życia: sierść, karmienie młodych mlekiem, stałocieplność i charakterystyczna budowa czaszki pasują do definicji ssaka idealnie. Skrzydła i nocna aktywność sprawiają, że wiele osób odruchowo szuka podobieństw do ptaków, a to prowadzi na manowce. Warto więc uporządkować, po czym dokładnie poznaje się ssaka i co z tej listy widać u nietoperza.

Krótka odpowiedź i miejsce w systematyce

Nietoperze tworzą rząd rękoskrzydłych (Chiroptera). To jedna z największych grup ssaków: ponad 1400 gatunków, czyli mniej więcej co piąty znany gatunek ssaka. Pod względem liczebności ustępują praktycznie tylko gryzoniom.

Rząd dzieli się zwykle na dwie duże grupy: nietoperze owocożerne, zwane też rudawkami lub psami latającymi, oraz pozostałe, często określane jako mikronietoperze. W Polsce występuje ponad dwadzieścia gatunków i wszystkie podlegają ochronie.

Cechy ssaków, które nietoperz spełnia

Podręcznikowa definicja ssaka opiera się na kilku kryteriach. U nietoperzy sprawdza się każde z nich, choć kilka wymaga komentarza.

Sierść i stałocieplność

Ciało nietoperza pokrywa gęste futro. Włosy są u wielu gatunków mikroskopijnie łuskowate, co pomaga w utrzymaniu ciepła, a u niektórych w pielęgnacji. Pióra nie występują u nich w ogóle.

To ssak stałocieplny, ale z pewnym zastrzeżeniem. Nietoperze strefy umiarkowanej są heterotermiczne: w ciągu doby potrafią wpadać w odrętwienie (torpor), a zimą w pełną hibernację, obniżając temperaturę ciała niemal do temperatury otoczenia.

Nie przeczy to przynależności do ssaków. Hibernują także jeże, susły czy niedźwiedzie, a zdolność do regulowania przemiany materii to dodatkowy dowód wysokiej sprawności fizjologicznej, nie jej braku.

Wysoka temperatura ciała w czasie aktywności (zwykle w okolicach 35–40°C) i szybka przemiana materii tłumaczą też, dlaczego nietoperze muszą tak dużo jeść. Mały owadożerca może w jedną noc zjeść znaczną część masy własnego ciała.

Mleko, żyworodność i opieka nad młodymi

Samica nietoperza rodzi żywe młode i karmi je mlekiem z gruczołów mlekowych. Piersi leżą w okolicy pach, a młode przyczepia się do sutka zębami mlecznymi, które są drobne i zakrzywione jak haczyki.

W strefie umiarkowanej samica rodzi zazwyczaj jedno młode rocznie, rzadziej dwa. To bardzo niewiele jak na tak małe zwierzę, a jednocześnie typowa strategia dla ssaków długo żyjących. Niektóre gatunki dożywają ponad 30 lat.

Młode są początkowo bezradne i zależne od matki. W koloniach rozrodczych samice zwykle zbierają się razem, tworząc tzw. wychowalnie, gdzie młode rosną do czasu usamodzielnienia, czyli kilku tygodni.

Nietoperze to jedyne ssaki zdolne do prawdziwego, aktywnego lotu. Wiewiórki latające czy lotopałanki tylko szybują, a nietoperz macha skrzydłami i potrafi w powietrzu gwałtownie zmieniać kierunek.

Szkielet i skrzydło: ssak z przerobioną ręką

Skrzydło nietoperza wygląda egzotycznie, ale pod skórą kryje klasyczny ssaczy plan budowy kończyny przedniej. Dobrze to widać po porównaniu ze skrzydłem ptaka.

Skrzydło to wydłużona dłoń

Kość ramienna, kość promieniowa i kości śródręcza są obecne, tylko mocno wydłużone. Błona lotna (patagium) rozpięta jest między wydłużonymi palcami od drugiego do piątego, a także wzdłuż tułowia i do tylnych kończyn.

Kciuk pozostaje wolny i zakończony pazurem. Służy do wspinania się, czyszczenia futra i trzymania się podłoża. Z kolei zwierzę ma swobodę ruchów w stawach nadgarstka i palców, której ptasie skrzydło nie daje.

Błona jest cienka, dobrze unaczyniona i unerwiona. Pełni funkcję nie tylko lotną, ale też czuciową oraz termoregulacyjną. Wrażliwe receptory pomagają ocenić przepływ powietrza.

Ptak ma skrzydło z piór opartych na zredukowanej liczbie kości. Nietoperz ma skórę rozpiętą na kościach palców. Obie konstrukcje powstały niezależnie, co jest klasycznym przykładem konwergencji.

Czaszka, zęby i ucho

Żuchwa nietoperza składa się z jednej kości (zębowej), co jest cechą wyłącznie ssaków. U gadów i ptaków żuchwa zbudowana jest z kilku elementów.

Uzębienie jest zróżnicowane: występują siekacze, kły, przedtrzonowce i trzonowce. Liczba i kształt zębów zależą od diety. U owadożerców trzonowce mają ostre wierzchołki, a u owocożerców są bardziej płaskie.

W uchu środkowym znajdują się trzy kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko i strzemiączko. Ptaki mają tylko jedną. U nietoperzy ten układ jest wyjątkowo czuły, bo musi odbierać odbite ultradźwięki.

Do pełnego zestawu dochodzą: przepona oddzielająca jamę brzuszną od klatki piersiowej, czterodziałowe serce i siedem kręgów szyjnych, jak u większości ssaków.

Skąd biorą się wątpliwości

Pytanie o ssaczą naturę nietoperza nie bierze się znikąd. Kilka jego cech jest nietypowych dla ssaków i łatwo sugeruje pokrewieństwo z ptakami:

  • lot – dla większości ludzi to domena ptaków i owadów;
  • nocny tryb życia – kojarzony z sowami, a nie z futrzakami;
  • wisząca pozycja – głową w dół, co wygląda nietypowo;
  • echolokacja – zdolność odbierana jako coś niemal nienaturalnego.

Żadna z tych cech nie dotyczy kryteriów systematycznych. Echolokacja to specjalizacja, a nie wyznacznik grupy. Rudawki, czyli nietoperze owocożerne, w większości w ogóle jej nie używają. Orientują się wzrokiem i węchem, a ich oczy są duże i dobrze rozwinięte.

Przy okazji pada też mit o ślepocie nietoperzy. Widzą wszystkie gatunki. Ślepe nie są, a powiedzenie „ślepy jak nietoperz” jest zwyczajnie błędne.

Nietoperz to nie gryzoń i nie ptak

Dawniej nietoperze bywały wrzucane do jednego worka z gryzoniami, bo są małe i futrzaste. Systematyka tego nie potwierdza. Nietoperze tworzą odrębny rząd, a analizy genetyczne wskazują na ich pokrewieństwo z m.in. drapieżnymi, nieparzystokopytnymi i parzystokopytnymi, a nie z gryzoniami.

Pochodzą z odległej przeszłości. Najstarsze znane skamieniałości mają ponad 50 milionów lat i przedstawiają zwierzęta, które już potrafiły latać. Wczesne formy miały jednak prawdopodobnie słabiej rozwiniętą echolokację niż dzisiejsze gatunki.

Ptaki są od nietoperzy oddzielone znacznie większą dopasowaną różnicą. Łączy je tylko lot i środowisko życia. Ptaki składają jaja, mają pióra, dziób i inny układ oddechowy.

Rozpiętość form, ale ten sam schemat

Rozmiary nietoperzy robią wrażenie. Najmniejszy, nietoperz trzmielowy z Azji Południowo-Wschodniej, waży około 2 g, czyli tyle co duży owad. Największe rudawki z rodzaju Pteropus mają rozpiętość skrzydeł zbliżoną do półtora metra.

Mimo tak dużych różnic wszystkie gatunki łączy ten sam zestaw: futro, mleko, jedna kość żuchwy, trzy kosteczki w uchu i żyworodność. Jeśli ktoś szuka najprostszego sposobu, by zapamiętać odpowiedź, wystarczy jedno zdanie: nietoperz karmi swoje młode mlekiem, a to jedna z podstawowych cech ssaków.