Szary gryzoń przemknął przy kompostowniku i w opowieści sąsiadów zrobił się z niego szczur. Najczęściej jednak chodzi o nornicę, zwierzę wielokrotnie lżejsze, które szczura przypomina tylko z daleka. Wystarczy rzut oka na wielkość i ogon, żeby wiedzieć, z kim ma się do czynienia. Od tego zależy, czy potrzebna jest interwencja w budynku, czy tylko ochrona tulipanów w ogrodzie.
Pierwsza różnica: rozmiar
Rozmiar to najszybszy test. Szczur wędrowny, czyli ten, który w Polsce spotyka się najczęściej, jest dużym zwierzęciem. Nornica ruda to drobiazg wielkości myszy, tylko bardziej przysadzisty.
- Szczur wędrowny: tułów 20–27 cm, ogon nieco krótszy od tułowia, masa zwykle 250–500 g, umaszczenie brązowoszare.
- Nornica ruda: tułów 8–11 cm, ogon 4–6 cm, masa 15–40 g, grzbiet rdzawy, spód jasny.
Dorosły szczur ledwo mieści się w dłoni, a nornica schowa się w zaciśniętej pięści. Przy takiej różnicy trudno się pomylić, o ile zwierzę da się obejrzeć w pełnej okazałości, a nie tylko w mignięciu przy płocie.
Ogon, uszy i pysk
Gdy sama wielkość nie wystarcza, np. przy młodych osobnikach, pomagają szczegóły. Szczur ma gruby, łuskowaty ogon, prawie bez sierści, który wygląda jak gumowy sznurek. Ogon nornicy jest krótki, wyraźnie owłosiony i zwykle nie przekracza połowy długości ciała.
Pysk szczura jest wydłużony i ostry, a uszy duże i dobrze widoczne. Nornica ma pyszczek tępy, zaokrąglony, a uszka ledwo wystają z futra. Cała sylwetka jest krępa, z małymi oczami i krótkimi łapkami.
Młody szczur bywa brany za nornicę. Zdradzają go proporcje: duże stopy, duża głowa i nagi ogon prawie tak długi jak tułów.
Gdzie żyją i czym się żywią
Szczur: blisko człowieka
Szczur wędrowny trzyma się ludzkich siedlisk. Zasiedla piwnice, kanalizację, rozpadające się szopy, podwórka przy śmietnikach i brzegi cieków wodnych w miastach.
Jest wszystkożerny. Zje resztki jedzenia, karmę dla zwierząt, zboże, odpadki, a przy okazji ogryzie, co stanie na drodze.
Aktywny jest głównie nocą. Przez dzień siedzi w norze, a w ciągu dnia widuje się go zwykle tam, gdzie populacja jest duża albo brakuje mu pokarmu.
Obecność szczura często zdradza brak szczelności budynku: dziura przy rurze, uszkodzona kratka wentylacyjna, szpara pod drzwiami garażu. Zwierzę potrafi przecisnąć się przez otwór o średnicy około 2–3 cm.
Nornica: ogród, żywopłot, skraj lasu
Nornica ruda woli miejsca z gęstą roślinnością. Spotyka się ją w lasach, na zarośniętych miedzach, w żywopłotach, w ogrodach z grubą warstwą ściółki albo kompostem.
Jada nasiona, orzechy, żołędzie, jagody, młode pędy, korzenie i cebulki. Zimą, gdy pokarmu mało, zaczyna ogryzać korę.
Aktywna jest o każdej porze doby, w krótkich seriach. Dlatego widuje się ją też w dzień, jak przebiega między kamieniami albo wspina się po gałęziach krzewów.
Do domów zagląda zwykle jesienią, szukając ciepła i zapasów. Najczęściej jest to garaż, szopa, piwnica ze składowanymi jabłkami lub ziemniakami.
Ślady, po których można ich rozpoznać
Ślady szczura
Odchody szczura są wrzecionowate i mają 10–20 mm. Przy ścianach i na ścieżkach leżą pojedynczo lub w kupkach, wyraźnie większe niż myszy.
Wejścia do nor mają zwykle 6–9 cm średnicy i znajdują się przy fundamentach, pod płytami, w skarpach nad rowem. Wokół widać wydeptane, gładkie ścieżki.
Na ścianach i listwach zostają tłuste, ciemne smugi od sierści. Szczur ogryza też przewody, rury z tworzyw, drewno i worki z karmą.
Nocą słychać drapanie i piski w ścianach albo pod podłogą. To ważna wskazówka, bo nornica w budynkach zachowuje się znacznie ciszej i rzadziej.
Ślady nornicy
Odchody nornicy mają zaledwie kilka milimetrów, więc przypominają raczej mysie niż szczurze. Znaleźć je można pod kamieniami, w szopach i przy zapasach.
Typowa szkoda to ogryziona kora młodych drzewek tuż nad ziemią. Zdarza się to szczególnie zimą, pod śniegiem, i bywa że drzewko usycha, bo gryzoń okrąża cały pień.
Poza tym znikają cebulki tulipanów i krokusów, obgryzione są korzenie roślin, a w zakamarkach szopy leżą schowki z orzechów i nasion.
Ślady zębów są drobne, w postaci cienkich, równoległych rowków. U szczura są wyraźnie grubsze i głębsze, a odgryzione kawałki większe.
Karczownik, czyli trzeci podejrzany
Czasem winowajcą nie jest ani szczur, ani nornica ruda, tylko karczownik. To gryzoń o długości ciała 12–20 cm, ważący zwykle 100–200 g, więc w ogrodzie łatwo wziąć go za szczura. Od szczura odróżnia go krótki, owłosiony ogon, tępy pysk i małe uszy ukryte w sierści.
Karczownik kopie rozległe korytarze i wyrzuca ziemię na powierzchnię w postaci nieregularnych kopców. Niszczy korzenie warzyw i drzew owocowych, a straty bywają znacznie większe niż po nornicy rudej.
Zagrożenia i co dalej
Nornica ruda jest w Europie rezerwuarem hantawirusa Puumala. Do zakażenia dochodzi przez wdychanie pyłu z wyschniętych odchodów, np. podczas sprzątania zamkniętej szopy.
Szczur też bywa nosicielem groźnych patogenów, m.in. bakterii wywołujących leptospirozę i salmonellozę. Dlatego do sprzątania po jakimkolwiek gryzoniu potrzebne są rękawiczki, maseczka i wilgotna szmatka zamiast miotły, która wzbija pył.
Sposób działania zależy od gatunku:
- Szczur: uszczelnić budynek, usunąć dostęp do jedzenia i wody, zabezpieczyć kompostownik, a przy większej populacji wezwać firmę deratyzacyjną.
- Nornica: założyć siatki ochronne na pnie młodych drzewek, sadzić cebulki w koszykach z drobnej siatki, ograniczyć gęste zarośla przy domu i przycinać trawę pod krzewami.
Gdy wciąż nie wiadomo, kto jest sprawcą, pomaga zdjęcie zwierzęcia z linijką lub monetą obok, zrobione kamerą wildlife. Po jednej fotografii rozpoznanie zwykle nie wymaga już dodatkowych argumentów.
