Dziobak australijski – co wyróżnia tego ssaka?

Na świecie żyje ponad 6 tysięcy gatunków ssaków, a jaja składa zaledwie pięć z nich: cztery gatunki kolczatek i dziobak australijski. To właśnie on jest najdziwniejszy z tej grupy: ma dziób jak kaczka, ogon jak bóbr, jad na tylnych łapach i wydziela mleko bez pomocy sutków. Kiedy pod koniec XVIII wieku do Europy trafiły pierwsze skóry, część uczonych podejrzewała, że ktoś po prostu przyszył kaczy dziób do futra. Ta mieszanka cech oznacza życie zaprojektowane inaczej niż u prawie każdego innego ssaka: dziobak poluje z zamkniętymi oczami, rozmnaża się w norze nad rzeką i nie ma prawdziwego żołądka. Z tego artykułu dowiesz się, gdzie go spotkać, jak łowi, jak wychowuje młode, na czym polega jego jad i czy grozi mu wyginięcie.

Gdzie żyje i jak wygląda

Dziobak występuje tylko we wschodniej Australii, od północnego Queenslandu po Tasmanię. Zamieszkuje rzeki, strumienie i spokojne zbiorniki, które mają czyste lustro wody oraz brzegi nadające się do kopania. Dorosły osobnik mierzy zwykle 40-50 cm razem z ogonem i waży od około 0,7 do 2,4 kg, czyli mniej więcej tyle, ile mały kot. Samce są wyraźnie większe od samic.

Futro jest gęste i wodoodporne, dlatego zwierzę pod wodą pozostaje suche przy skórze. Stopy mają błony pławne. Na lądzie błona na przednich łapach zawija się do tyłu, żeby nie przeszkadzała pazurom przy kopaniu i chodzeniu. Dziób nie jest twardy jak u ptaka, tylko miękki, gumowaty i pokryty wrażliwą skórą.

Dziób, który wyczuwa prąd

To najbardziej niezwykła cecha dziobaka. Pod wodą zwierzę zamyka oczy, uszy i nozdrza, więc nie widzi, nie słyszy i nie węszy. Mimo to skutecznie łowi, a zawdzięcza to wyjątkowemu zmysłowi.

Elektrolokacja

Dziób pokrywają dziesiątki tysięcy receptorów. Część reaguje na dotyk, część na słabe pola elektryczne. Każdy skurcz mięśni skorupiaka czy larwy owada wytwarza drobny impuls elektryczny, który dziobak wychwytuje z odległości, nawet gdy ofiara ukrywa się w mule.

Wśród ssaków taką zdolność mają nieliczne grupy. Kolczatki posiadają ją w ograniczonej formie, a delfin gujański wykorzystuje podobny zmysł. U dziobaka jest ona jednak najlepiej rozwinięta i stanowi podstawowe narzędzie łowieckie.

Podczas nurkowania zwierzę porusza głową na boki, jakby skanowało dno. Mózg zestawia sygnały dotykowe i elektryczne, a dzięki temu dokładnie lokalizuje ofiarę.

Spora część kory mózgowej dziobaka zajmuje się informacjami płynącymi z dzioba. Ten organ jest więc dla niego tym, czym oczy dla człowieka.

Co i ile je

Dziobak żywi się głównie bezkręgowcami: larwami owadów, skorupiakami słodkowodnymi i robakami. Zbiera je z dna, chowa w policzkowych workach i dopiero na powierzchni miażdży. Dorosłe osobniki nie mają zębów, a ich rolę pełnią rogowe płytki.

Metabolizm dziobaka jest szybki. Zwierzę potrafi zjeść nawet jedną piątą masy ciała na dobę, więc spędza w wodzie wiele godzin. Najbardziej aktywne jest o świcie i o zmierzchu.

Pod wodą wytrzymuje zwykle krócej niż minutę. Po wynurzeniu zjada zdobycz, odpoczywa i nurkuje ponownie. Oszczędza przy tym energię, bo jego temperatura ciała wynosi około 32°C, czyli kilka stopni mniej niż u większości ssaków.

Jedzenie bez żołądka brzmi dziwnie, ale jest prawdą. Przełyk łączy się u dziobaka bezpośrednio z jelitem, a komory trawiennej z kwasem, jaką znamy z innych ssaków, po prostu tam nie ma.

Jaja zamiast młodych

Po zapłodnieniu samica kopie w brzegu rzeki dłuższą norę, czasem liczącą kilkanaście metrów. Wyściela ją trawą i liśćmi, które przenosi, przytrzymując zwiniętym ogonem. Wejście bywa zatkane ziemią, co chroni przed drapieżnikami i podnoszącą się wodą.

Jaja i nora

Samica składa zwykle od 1 do 3 jaj, najczęściej dwa. Skorupa jest miękka i skórzasta, podobna do jaj gadów. Samica podtrzymuje jaja między brzuchem a ogonem przez około 10 dni.

Młode wykluwają się maleńkie, ślepe i bez futra. Mierzą zaledwie około półtora centymetra. Zostają w norze, gdzie matka je karmi i ogrzewa.

Samiec w ogóle nie uczestniczy w wychowaniu potomstwa. Po sezonie godowym wraca na swoje terytorium i dalej żyje samotnie.

Mleko bez sutków

Dziobak jest ssakiem, więc karmi młode mlekiem. Nie ma jednak sutków. Mleko wydostaje się przez pory skóry na brzuchu matki, w okolicy gruczołów mlecznych, i spływa po futrze. Młode zlizują je bezpośrednio z sierści.

Ten system wydaje się prymitywny, ale działa. Samica musi nieustannie karmić, co oznacza intensywne polowanie przez cały okres laktacji. To jeden z najbardziej wyczerpujących etapów jej życia.

Młode opuszczają norę dopiero po 3-4 miesiącach, kiedy mają już futro i potrafią pływać. Wtedy zaczynają samodzielne polowania.

Dziobak ma 10 chromosomów płciowych (pięć par X i Y) zamiast jednej pary XY. Jego genom łączy cechy ssaków, ptaków i gadów, dlatego badacze traktują go jako jeden z najciekawszych modeli do badania ewolucji.

Jad, który zaskakuje

Samce dziobaka mają na tylnych łapach ostrogę z gruczołem jadowym. U samic zalążki ostróg zanikają we wczesnym wieku. Jad powstaje głównie w sezonie godowym, więc najpewniej służy do rywalizacji z innymi samcami. Dla człowieka nie jest śmiertelny, ale ukłucie powoduje silny, długotrwały ból, który bywa oporny na zwykłe leki przeciwbólowe. Obrzęk i nadwrażliwość potrafią utrzymywać się tygodniami.

Dla małych zwierząt, na przykład psów, jad bywa groźny, a nawet śmiertelny. Dlatego dziobaka nie należy łapać ani dotykać gołymi rękami, nawet gdy wygląda na osłabionego.

Dziwne połączenie cech

Co dokładnie sprawia, że dziobak tak się wyróżnia? Najłatwiej to zobaczyć w zestawieniu:

  • cechy ssaków: futro, karmienie młodych mlekiem, stałocieplność;
  • cechy gadzie: składanie jaj, budowa niektórych kości, a także część genów odpowiedzialnych za rozmnażanie;
  • cechy „pożyczone” niezależnie: jad u samców, który wyewoluował osobno, ale zawiera substancje podobne do tych u gadów, oraz dziób, który tylko z wyglądu przypomina ptasi;
  • cechy wyjątkowe: elektrorecepcja, brak żołądka, bardzo niska temperatura ciała.

Nie oznacza to jednak, że dziobak jest „pomyłką ewolucji” albo wymarłym przodkiem. Jest po prostu przedstawicielem bardzo starej linii ssaków, która oddzieliła się od pozostałych około 170 milionów lat temu, rozwijała się równolegle do nich i zachowała część archaicznych rozwiązań.

Zagrożenia i obserwacja w naturze

Dziobaki nie są w tej chwili masowo zagrożone, ale ich sytuacja stopniowo się pogarsza. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje gatunek jako bliski zagrożenia. Największym problemem jest zmiana siedlisk: susze, regulacja rzek, zapory i wycinanie roślinności przybrzeżnej. Do tego dochodzą zwierzęta, które zaplątują się w sieci i pułapki na raki. Dokładne liczenie osobników jest trudne, bo dziobak prowadzi skryty tryb życia.

Zobaczenie dziobaka na wolności wymaga szczęścia i cierpliwości. Najlepsze szanse daje wczesny ranek lub zmierzch nad spokojnym strumieniem, w miejscu z łagodnym brzegiem. Zwierzę pojawia się na powierzchni na kilkadziesiąt sekund, często zostawiając tylko kręgi na wodzie. Przydaje się cisza i brak gwałtownych ruchów, bo dziobak jest płochliwy.

Warto też pamiętać, że poza Australią dziobaki praktycznie nie występują w ogrodach zoologicznych. Trzymanie ich w niewoli jest trudne i wymaga specjalistycznych warunków, więc oglądać je można niemal wyłącznie w kraju pochodzenia. Jeśli kiedyś wybierzesz się nad australijski strumień o świcie, pamiętaj, że to, co zobaczysz, to nie pomyłka natury, lecz jeden z najbardziej wyjątkowych efektów jej eksperymentów.