Jeleń kanadyjski – jak żyje i gdzie występuje?

Jeleń kanadyjski, czyli wapiti (Cervus canadensis), to jeden z największych jeleniowatych na świecie, wyraźnie większy od europejskiego jelenia szlachetnego. W terenie najłatwiej go rozpoznać po jasnym „lusterku” na zadzie, ciemnej szyi i długich, mocno wyprostowanych wieńcach. Największe wrażenie robi jesienią, gdy w górskich dolinach Ameryki Północnej niesie się świst byków podczas rykowiska. Poniżej o tym, jak to zwierzę żyje, czym się żywi i gdzie naprawdę można je spotkać.

Wapiti, czyli jeleń kanadyjski – co to za zwierzę

Przez długi czas wapiti uznawano za podgatunek jelenia szlachetnego (Cervus elaphus). Badania genetyczne rozdzieliły te formy na osobne gatunki, choć pokrewieństwo jest bliskie. Potomstwo krzyżówek bywa płodne, co w niektórych krajach stwarza problem dla rodzimych populacji jeleni.

Nazwa „wapiti” pochodzi z języka Szawanezów i odnosi się do jasnej plamy na zadzie. Polska nazwa „jeleń kanadyjski” jest myląca, bo zasięg gatunku obejmuje znacznie więcej niż Kanadę, a nawet więcej niż Amerykę Północną.

W angielskim wapiti nazywa się „elk”, a to słowo w Europie oznacza łosia. Przy czytaniu zagranicznych materiałów łatwo więc o pomyłkę, bo „elk” w Ameryce to nie łoś (ten nazywa się tam „moose”), tylko właśnie wapiti.

Jak wygląda

Dorosły byk osiąga zwykle 300–450 kg przy wysokości w kłębie około 1,3–1,5 m. Łanie są lżejsze, mają mniej więcej 200–300 kg. Sierść latem jest rudobrązowa, zimą szarzeje, a szyja i kończyny pozostają wyraźnie ciemniejsze od tułowia.

Poroże byków może mieć ponad metr długości, a jego masa dochodzi do kilkunastu kilogramów. Zrzucane jest co roku, zwykle późną zimą lub wiosną, a odrasta w miękkiej, unaczynionej osłonie zwanej scypułem. W połowie lata jest już prawie gotowe.

Od jelenia szlachetnego odróżniają go cechy, które widać nawet z daleka:

  • większe rozmiary i masywniejsza budowa,
  • jaśniejsze, wyraźnie odcinające się lusterko,
  • długie tyki poroża skierowane do tyłu, zwykle bez wykształconej korony,
  • wyższy, przenikliwy głos podczas rykowiska, bardziej przypominający gwizd niż ryk.

Gdzie występuje

Ameryka Północna

Pierwotny zasięg był ogromny. Wapiti żyły od wybrzeża Pacyfiku po wschodnie stany USA i od południowej Kanady po północny Meksyk. Dziś największe populacje utrzymują się na zachodzie kontynentu, głównie w Górach Skalistych i na terenach przyległych.

Gatunek został mocno przetrzebiony w XIX wieku przez nadmierne polowania i zajmowanie ziem pod rolnictwo. Na wschodzie praktycznie zniknął. Od XX wieku stan się poprawił dzięki ochronie, reintrodukcjom i regulowanemu łowiectwu, a liczebność w Ameryce Północnej jest obecnie rzędu miliona sztuk.

Wyróżnia się kilka form regionalnych. Wapiti Roosevelta zamieszkuje wilgotne lasy północno-zachodniego wybrzeża, a niewielkie wapiti kalifornijskie (tule) żyje wyłącznie w Kalifornii. Najpowszechniejsze jest wapiti z Gór Skalistych.

Preferowane siedliska to mozaika: lasy iglaste i mieszane z polanami, łąki górskie, doliny rzek, a miejscami także otwarte równiny. Zwierzę potrzebuje zarówno osłony, jak i miejsc do żerowania.

Azja, introdukcje i Polska

Wapiti nie jest wyłącznie zwierzęciem amerykańskim. Formy azjatyckie, takie jak marał, występują na Syberii, w Mongolii, w północnych Chinach i w okolicach Tienszanu. Przez wieki były cenione w hodowli ze względu na poroże.

Gatunek wprowadzono też poza naturalnym zasięgiem, między innymi do Nowej Zelandii, Argentyny i Chile. W Nowej Zelandii wapiti żyją w wolnej populacji od początku XX wieku, a w Ameryce Południowej bywają uznawane za gatunek inwazyjny.

W Polsce nie ma wolnej, samodzielnie utrzymującej się populacji. Wapiti spotyka się głównie w ogrodach zoologicznych, parkach dzikich zwierząt i na fermach hodowlanych. Jeśli ktoś chce zobaczyć je w naturze, musi pojechać za ocean albo do Azji.

W Europie wapiti nie jest uznawane za gatunek rodzimy. Jego wypuszczanie do środowiska budzi kontrowersje właśnie z powodu możliwej hybrydyzacji z jeleniem szlachetnym.

Tryb życia przez cały rok

Wędrówki i dieta

Wapiti to zwierzę stadne, a jego rytm roku wyznaczają pory roku i śnieg. Latem stada przebywają wysoko w górach, na łąkach alpejskich i halach. Zimą schodzą w doliny, gdzie pokrywa śnieżna jest cieńsza, a pokarm łatwiej dostępny.

Najdłuższe wędrówki sezonowe zdarzają się w rejonie Yellowstone i w górach Wyoming. Zwierzęta pokonują tam w obie strony od kilkudziesięciu do ponad stu kilometrów.

Dieta zmienia się wraz z sezonem. Wiosną i latem to trawy, byliny i młode pędy. Jesienią dochodzą krzewy i resztki roślin, a zimą kora, gałązki i suche trawy wygrzebywane spod śniegu. Dorosły osobnik zjada dziennie kilka do kilkunastu kilogramów paszy, więc przy dużych stadach presja na roślinność bywa zauważalna.

W obszarach, gdzie brakuje drapieżników, wapiti potrafią zniszczyć młode drzewka i zarośla nadrzeczne. Dlatego zarządcy parków narodowych często obserwują liczebność i rozmieszczenie stad.

Ruja i cielęta

Ruja przypada na wrzesień i październik. Dorosłe byki zbierają wokół siebie harem, który może liczyć od kilku do kilkunastu łań, i bronią go przed rywalami. Najpierw jest to demonstracja siły: świsty, ryki, równoległe marsze, potrząsanie porożem.

Gdy to nie wystarczy, dochodzi do walki. Bywa ona groźna, a przegrany nierzadko ulega poważnym urazom. W tym czasie byki praktycznie nie żerują i tracą sporo masy.

Ciąża trwa około 240–250 dni, a cielęta rodzą się w maju i czerwcu. Najczęściej na świat przychodzi jedno młode, ważące kilkanaście kilogramów, z jasnymi plamkami na sierści, które zapewniają kamuflaż. Pierwsze tygodnie cielę spędza w ukryciu, a łania zostawia je i wraca tylko na karmienie.

Po kilku tygodniach młode dołącza do stada. Większość roku byki i łanie żyją osobno, wspólne grupy tworzą się dopiero jesienią.

Drapieżniki i zagrożenia

Dorosłe wapiti mają w naturze niewielu wrogów, ale polują na nie wilki i pumy, a w niektórych rejonach także niedźwiedzie grizzly. Cielęta są znacznie bardziej narażone: giną z rąk niedźwiedzi, kojotów, rysi i orłów. Przeżywalność młodych w pierwszych miesiącach decyduje w dużej mierze o kondycji całej populacji.

Zagrożeniem pozostaje człowiek, głównie przez fragmentację siedlisk, drogi i ogrodzenia przecinające szlaki wędrówek. Poważnym problemem bywają też choroby, na przykład przewlekłe wyniszczenie jeleniowatych (CWD), obserwowane u wapiti w Ameryce Północnej.

Gdzie obserwować wapiti

Najlepsze szanse daje jesień, kiedy zwierzęta są aktywne o świcie i o zmierzchu, a rykowisko ułatwia ich znalezienie. W Ameryce Północnej popularne miejsca to parki narodowe w Górach Skalistych, na przykład Yellowstone, Rocky Mountain i Banff.

Bezpieczna odległość to podstawa. W czasie rui byki bywają agresywne, także wobec ludzi i samochodów. Obserwacja przez lornetkę z daleka daje więcej, niż próba zbliżenia się dla zdjęcia.