W Polsce występuje prawie 900 gatunków pająków, a największe z nich osiągają razem z odnóżami kilka centymetrów, czasem około 10 cm. Dla wielu osób to wystarczy, żeby zamknąć drzwi do piwnicy i nie wracać do niej do wiosny. Tymczasem żaden z tych gatunków nie jest zagrożeniem dla zdrowia dorosłego człowieka, a zdecydowana większość nie ma w ogóle szans przebić ludzkiej skóry. Wyjątek jest jeden i warto go znać, bo ugryzienie potrafi zaboleć jak użądlenie osy.
Kto tu właściwie mieszka
Prawie wszystkie pająki mają jad, bo służy im do unieruchamiania ofiar. Problem w tym, że ofiary są małe, a jad jest dopasowany do owadów, nie do ssaków. Chelicery (szczękoczułki) większości gatunków są po prostu za słabe na skórę człowieka, a jeśli nawet się przebiją, dawka jest śladowa.
Ptaszników, czarnych wdów i innych egzotycznych postrachów w naturalnej przyrodzie Polski nie ma. Klimat na to nie pozwala. To, co większość ludzi widzi w domu i w ogrodzie, to kilka dobrze znanych gatunków.
Pająk, który widzi człowieka, ucieka. Ugryzienie zdarza się niemal wyłącznie wtedy, gdy zwierzę zostanie przyciśnięte do ciała: w bucie, w rękawicy, w pościeli, w trawie podczas grabienia.
Największe gatunki i gdzie je spotkać
W domu, piwnicy i garażu
Pająk, który najczęściej wywołuje panikę, to kątnik duży (Eratigena atrica), potocznie nazywany kozakiem. Samice mają korpus około 2 cm, a razem z nogami bywają bliskie 10 cm. Jest ciemnobrązowy, owłosiony i bardzo szybki, więc robi wrażenie.
Sieć buduje w kształcie poziomej płachty z lejkiem w rogu, najchętniej w piwnicach, szopach, garażach i za szafami. Zdarza się też, że przy okazji jedna sieć zajmuje cały kąt.
Najwięcej spotkań wypada późnym latem i jesienią. Samce opuszczają wtedy swoje kryjówki i wędrują w poszukiwaniu samic. Stąd słynne pająki w wannie: wchodzą po rurach lub z podłogi, a gładkiej emalii nie potrafią opuścić.
Kątnik jest nieszkodliwy. Nie poluje na ludzi, nie wchodzi do łóżek i nie zasiedla pomieszczeń masowo. Jeden pająk w domu to zwykle jeden pająk.
W ogrodzie, na łące i nad wodą
Krzyżak ogrodowy ma korpus do około 2 cm i buduje wielkie, regularne sieci kołowe. Latem i jesienią często wisi pośrodku, na widoku, zwykle między krzewami, na balustradach i przy oknach. Jest spokojny, a jego ugryzienie to rzadkość.
Tygrzyk paskowany wygląda jak mała osa: żółto-czarne paski na odwłoku i charakterystyczny zygzak wplatany w sieć. Spotyka się go na nasłonecznionych łąkach i miedzach, a w ostatnich dekadach rozszerzył zasięg w stronę północy.
Bagnik nadwodny to jeden z największych pająków w kraju. Samice osiągają około 7 cm rozpiętości nóg. Mieszka przy czystych, zarośniętych zbiornikach, torfowiskach i rowach, a polowanie prowadzi, biegając po powierzchni wody. Jest rzadki i objęty ochroną, więc jeśli go spotkasz, lepiej nie ruszać.
Częstszy jest jego krewniak, bagnik przybrzeżny. Przypomina go na tyle, że łatwo je pomylić.
Czy ugryzie i co wtedy będzie
Kolczak zbrojny, czyli wyjątek
Jedyny rodzimy pająk, którego ugryzienie ma realne konsekwencje, to kolczak zbrojny (Cheiracanthium punctorium). Jest niepozorny: korpus 1–1,5 cm, jasnożółty lub zielonkawy odwłok, ciemniejsze szczękoczułki. Nie ma w nim niczego wielkiego, ale ma silne chelicery.
Występuje głównie w cieplejszych rejonach kraju, na łąkach i suchych nieużytkach. Chowa się w zwiniętych liściach i w wysokiej trawie, w jedwabnych rurkach. Najczęściej gryzie wtedy, gdy ktoś go przypadkowo ściśnie, na przykład przy koszeniu, grabieniu lub zrywaniu roślin.
Objawy to ostry, piekący ból, zaczerwienienie i obrzęk, czasem także dreszcze, nudności lub podwyższona temperatura. Zwykle ustępują w ciągu kilku dni bez poważniejszych skutków. Dla większości dorosłych to przykra, ale niegroźna przygoda.
Co robić po ukąszeniu
- Umyć ranę wodą z mydłem i zdezynfekować.
- Przyłożyć zimny okład, żeby zmniejszyć ból i obrzęk.
- W razie potrzeby podać lek przeciwbólowy lub przeciwhistaminowy.
- Nie nacinać, nie wysysać i nie zakładać opaski uciskowej.
- Sprawdzić, kiedy było ostatnie szczepienie przeciw tężcowi.
Do lekarza trzeba iść, gdy pojawi się duszność, obrzęk twarzy lub gardła, zmiana na skórze szybko się powiększa, utrzymuje się gorączka albo ugryziony został mały dziecko lub osoba z silną alergią.
Pająki z importu
Ptaszniki trzymane w terrariach to inna kategoria. Zdarza się, że któryś ucieknie, ale przy naszych zimach nie przeżyje długo na zewnątrz. Gatunki z Nowego Świata mają włoski parzące, które potrafią mocno podrażnić skórę i oczy. Jeśli ktoś znajdzie dużego, obcego pająka, a w okolicy mieszka hodowca, warto zapytać sąsiadów.
Zdarzają się też pająki w transportach owoców z ciepłych krajów. To rzadkość, ale po otwarciu kartonu z bananami czy winogronami lepiej nie wkładać ręki na ślepo.
Jak ograniczyć pająki w domu
Pająków w domu nie da się pozbyć całkowicie i nie ma takiej potrzeby. Są użyteczne, bo zjadają muchy, komary i mole. Jeśli jednak ich liczba przeszkadza, pomagają proste działania:
- uszczelnienie okien, drzwi i przepustów rur, szczególnie w piwnicy i garażu,
- siatki w oknach i kratki na otworach wentylacyjnych,
- regularne odkurzanie kątów, w tym sieci i kokonów z jajami,
- ograniczenie wilgoci i składowania kartonów oraz drewna w piwnicy,
- wyłączanie zewnętrznego światła na noc, które przyciąga owady, a razem z nimi pająki.
Zapachowe „odstraszacze” z olejków eterycznych działają słabo i krótko. Najskuteczniejsza metoda przy pojedynczym pająku to szklanka i kartka, a potem wyniesienie go na zewnątrz. Zajmuje to dziesięć sekund i jest bezpieczniejsze niż próba trafienia kapciem.
