Pawica mała i rusałka pawik mają w nazwie to samo pawie oczko, a poza tym dzieli je prawie wszystko: jedna to nocna ćma z puchatym tułowiem, druga typowy dzienny motyl z ogrodu. Jeśli w ogrodzie albo na parapecie siedzi rdzawoczerwony motyl z czterema wielkimi „oczami” na skrzydłach, to w 99% przypadków rusałka pawik (Aglais io). Rozpoznanie jej zajmuje kilka sekund, bo nie ma w Polsce drugiego gatunku, który wyglądałby tak charakterystycznie. Poniżej opisane jest, na co patrzeć u motyla, gąsienicy i poczwarki, żeby się nie pomylić.
Pawie oczko – rusałka czy pawica?
W języku potocznym „pawie oczko” oznacza najczęściej rusałkę pawika. To jeden z najpospolitszych motyli dziennych w Polsce, widywany od miast po łąki i skraje lasów.
Druga możliwość to pawica mała (Saturnia pavonia), która też ma oczka na skrzydłach, ale jest mniej rzucająca się w oczy: brązowawo-szara, z delikatnym, jakby aksamitnym rysunkiem. Dużo rzadziej trafia się ją przypadkiem, więc jeśli motyl siedzi na ścianie bloku albo kwitnącej budleji, mowa raczej o rusałce.
Jak wygląda dorosły motyl
Wierzch skrzydeł
Podstawowy kolor to intensywna, rdzawa czerwień, momentami wpadająca w ceglasty odcień. Ciało i nasady skrzydeł są przyciemnione, owłosione, co daje wrażenie ciemnego „futerka” przy tułowiu.
Na każdym ze skrzydeł znajduje się jedno duże oczko. Na przednich jest ono żółtawe z czarnym i niebieskawym wnętrzem, na tylnych dużo ciemniejsze, niemal czarne, z niebieskimi plamkami i jasnym obrzeżeniem.
Przy krawędzi przednich skrzydeł widać ciemne, brunatne pole z jasnymi, kremowo-żółtymi plamami. Brzegi skrzydeł są lekko falowane, jakby ktoś wyciął je nożyczkami z odrobiną nonszalancji.
Rozpiętość skrzydeł wynosi około 5–6 cm, więc motyl jest średni, nie drobny. Samice bywają nieco większe, ale w terenie ta różnica jest praktycznie niezauważalna.
Spód skrzydeł i syczenie
Po złożeniu skrzydeł efektowny motyl nagle znika. Spód jest ciemnobrunatny do prawie czarnego, pokryty smugami i kreskami, z wyglądu przypomina zeschnięty liść albo kawałek kory.
To celowy kamuflaż. Siedzący spokojnie motyl jest trudny do wypatrzenia, a pierwsza reakcja na zagrożenie jest zaskakująco teatralna: gwałtowne rozłożenie skrzydeł, żeby oczka błysnęły drapieżnikowi prosto w twarz.
Do tego dochodzi dźwięk. Motyl potrafi syczeć lub szeleścić, pocierając o siebie skrzydłami. Jeśli w szopie albo na strychu coś ciche i ciemne nagle zaczyna syczeć, to najpewniej właśnie rusałka pawik.
Warto o tym wiedzieć szczególnie zimą, bo motyl w kącie pomieszczenia łatwo można wziąć za martwego. Ten efekt pokazu i dźwięku jest wtedy dobrym testem na to, czy żyje.
Jaja, gąsienice i poczwarki
Jaja i gąsienice
Samica składa jaja na spodniej stronie liści pokrzywy, zwykle w skupiskach zawierających kilkaset sztuk. Są drobne, zielonkawe, ułożone w sterczące stosiki, więc przy odrobinie uwagi widać je gołym okiem.
Młode gąsienice żyją gromadnie w pajęczynowatym oprzędzie. Jeśli na pokrzywie widać jakby kłębek jedwabnej nici z czarnymi punkcikami w środku, to są właśnie one.
Dorosła gąsienica jest czarna, pokryta kolcami i drobnymi białymi kropkami. Na pierwszy rzut oka wygląda groźnie, ale jest zupełnie nieszkodliwa i nie parzy.
Pokrzywa, na której żerują, nie powinna być wtedy koszona ani pryskana. Wystarczy zostawić niewielki kawałek zarośli w nasłonecznionym miejscu, a w kolejnych latach gąsienice wrócą w to samo miejsce.
Poczwarka
Gąsienica opuszcza pokrzywę i szuka miejsca do przepoczwarzenia, często wyżej na łodydze, płocie lub ścianie. Zawiesza się głową w dół, przyczepiona do podłoża końcem odwłoka.
Poczwarka to tak zwana chrysalis: kanciasta, z małymi wyrostkami na grzbiecie. Barwa waha się od zielonkawej i kremowej po brązową, często z metalicznym połyskiem, zależnie od otoczenia.
Cały proces trwa zwykle około dwóch tygodni, w chłodniejszą pogodę dłużej. Tuż przed wylęgiem poczwarka ciemnieje, a przez cienką osłonę widać już rysunek skrzydeł.
Świeżo wylęgły motyl wisi spokojnie, rozprostowując skrzydła przez kilka godzin. W tym czasie lepiej go nie dotykać, bo uszkodzenie skrzydła na tym etapie jest nieodwracalne.
Z czym można pomylić pawie oczko
Rusałek o rdzawej barwie jest w Polsce kilka, ale tylko jedna ma cztery charakterystyczne oczka. Najczęstsze pomyłki to:
- rusałka pokrzywnik – pomarańczowa z czarnymi i żółtymi plamami, bez żadnych oczek, z niebieskawą obwódką na brzegach skrzydeł;
- rusałka admirał – czarna z czerwonym pasem na przednich skrzydłach i białymi plamkami przy wierzchołkach;
- rusałka osetnik – jaśniejsza, pomarańczowo-różowa, z czarnymi wierzchołkami i drobnymi białymi plamkami;
- pawica mała – nocna ćma, o grubszym ciele i szarawo-brązowym ubarwieniu, z oczkami bez intensywnej czerwieni.
Szybka zasada: rdzawa czerwień plus cztery oczka to pawik. Brak oczek oznacza inny gatunek.
Gdzie i kiedy go spotkać
Motyl jest aktywny od marca do października, a pierwsze osobniki pojawiają się już przy pierwszych ciepłych dniach. Lubi ogrody, parki, nieużytki, rowy i skraje lasów, czyli wszędzie tam, gdzie rośnie pokrzywa i są kwiaty bogate w nektar.
Na dokarmianie najlepiej reaguje na budleję Davida, kocimiętkę, jeżówkę i ostrożeń. Jesienią chętnie siada też na przejrzałych owocach, zwłaszcza śliwkach i jabłkach leżących pod drzewami.
Rusałka pawik należy do motyli, które zimują w stadium dorosłym. Pojedyncze osobniki potrafią przeżyć nawet 10–11 miesięcy, ukryte w dziuplach, szopach, piwnicach i na strychach.
Motyl w domu w środku zimy
Jeśli pawik pojawił się w mieszkaniu w grudniu czy styczniu, został przez ciepło wybudzony ze stanu spoczynku. Wypuszczony na mróz, raczej zginie, więc dobrym rozwiązaniem jest przeniesienie go do chłodnego, ciemnego pomieszczenia, takiego jak nieogrzewana spiżarnia albo piwnica.
Karmienie jest zbędne, bo zimą motyl i tak niczego nie pobiera. Gdy zrobi się cieplej, zwykle sam ruszy do wyjścia, a wtedy wystarczy otworzyć okno.
