Na ścianie bloku, w świetle latarni albo na szybie przy włączonej lampie siada coś pękatego i puszystego, co trudno nazwać: ćma czy nie? W Polsce żyją tysiące gatunków ćm, a rozpoznanie kilkunastu najczęstszych w zupełności wystarczy, żeby większość nocnych spotkań przestała być zagadką. Pomaga w tym kilka prostych cech: kształt czułków, ułożenie skrzydeł, wielkość i wzór, a czasem po prostu miejsce, w którym owad został znaleziony. Warto też wiedzieć, że część ćm lata w dzień i potrafi oszukać nawet doświadczone oko.
Ćma czy motyl dzienny?
Formalnie nie ma tu ostrego podziału. Motyle dzienne to jedna wąska grupa, a ćmy to cała reszta, czyli zdecydowana większość polskich motyli. Dlatego żadna pojedyncza cecha nie działa w stu procentach, ale kilka razem daje dobry wynik:
- czułki – motyle dzienne mają je zakończone wyraźną maczugą, u ćm są nitkowate, piłkowane lub pierzaste (zwłaszcza u samców),
- pozycja skrzydeł w spoczynku – motyle składają je pionowo nad grzbietem, ćmy zwykle układają płasko lub daszkowato,
- tułów – u ćm jest zazwyczaj grubszy i bardziej owłosiony,
- pora aktywności – większość ćm lata po zmierzchu, ale są wyjątki.
Na co patrzeć przy rozpoznawaniu
Zdjęcie ćmy „z góry” często wystarcza, o ile widać na nim cały owad. Najpierw ocenia się rozmiar (rozpiętość skrzydeł od 1 cm do kilkunastu centymetrów), potem wzór na przednich skrzydłach, bo to one są widoczne, gdy ćma siedzi. Tylne skrzydła zwykle chowają się pod spodem, więc ich kolor zaskakuje dopiero w locie.
Duże znaczenie ma też to, gdzie i kiedy owad się pojawił. Ćma przy lampie w lipcu, ćma w spiżarni i ćma kręcąca się nad kwiatami w pełnym słońcu to zupełnie inne grupy.
Gatunki, które łatwo rozpoznać
Duże ćmy: zawisaki i pawica
Zawisaki to klasyczne „wielkie ćmy” o smukłych, ostro zakończonych skrzydłach i masywnym ciele. W polskich ogrodach najczęściej trafia się zawisak ligustrowiec. Ma różowo-czarno pasiasty odwłok, a tylne skrzydła różowe z ciemnymi pasami.
Gąsienice, duże i zielone z ukośnymi fioletowymi kreskami, żerują na ligustrze, bzie i jesionie. Dorosłe osobniki latają głównie w czerwcu i lipcu.
Znacznie rzadszy jest zawisak głowacz, wędrowiec przylatujący na północ w sprzyjających latach. Na tułowiu ma jasny wzór przypominający czaszkę, a zaniepokojony potrafi wydawać piskliwe dźwięki. Trudno go z czymkolwiek pomylić.
Na szczycie rankingu wielkości stoi pawica gruszówka, największa ćma Europy. Ma po jednej wyraźnej „źrenicy” na każdym skrzydle, a rozpiętość sięga kilkunastu centymetrów. W Polsce to gatunek rzadki, spotykany raczej na południu kraju, więc zobaczenie go to prawdziwe wydarzenie.
Ćmy z barwnymi tylnymi skrzydłami
Ta grupa opiera się na prostym triku. Przednie skrzydła są maskujące, a tylne jaskrawe. Gdy ćma zostaje zaskoczona, błysk koloru ma zmylić drapieżnika.
Niedźwiedziówka kaja ma przednie skrzydła brązowe z kremowymi plamami, a tylne ceglastoczerwone z niebieskoczarnymi kropkami. To jeden z najłatwiejszych gatunków do rozpoznania i dość pospolity, od lasów po miejskie parki. Jaskrawe barwy ostrzegają, że ćma jest niesmaczna dla ptaków.
Drugi dobry przykład to wstęgówka czerwona. W spoczynku wygląda jak kawałek szarej kory, ale po spłoszeniu pokazuje czerwone tylne skrzydła z szeroką czarną przepaską. Lubi okolice wierzb i topoli, często siada na pniach i murach.
Obie ćmy łatwo przeoczyć, jeśli nie ruszą skrzydłami. Lekkie dmuchnięcie albo delikatne trącenie gałązki bywa jedynym sposobem, żeby zobaczyć ich prawdziwy wygląd.
Szczerbówka księżycówka, pospolita w parkach i ogrodach, w spoczynku wygląda jak odłamany kawałek brzozowej gałązki. Jasne końce skrzydeł i ciemniejszy tułów budują iluzję przełamanego drewna tak dobrze, że wiele osób nie zauważa jej nawet z bliska.
Ćmy, które latają w dzień
Najbardziej mylące są te, które łatwo wziąć za motyle dzienne. Fruwaczek gołąbek zawisa nad kwiatami jak koliber i szybko macha skrzydłami, a długą trąbkę zanurza w kielichu. Ma szarobrązowe przednie skrzydła, pomarańczowe tylne i rozczapierzony czuprynkowaty koniec odwłoka. Najczęściej widać go latem przy lawendzie, floksach czy budleji.
Kraśniki, na przykład kraśnik sześcioplamek, mają ciemne metaliczne skrzydła z czerwonymi plamkami. Latają ociężale na łąkach i murawach. Ich czułki są lekko zgrubiałe na końcu, co dodatkowo wprowadza w błąd.
Ćmy w domu i w lesie
Domowe szkodniki
Dwa gatunki spotyka się w mieszkaniach częściej niż inne. Mol odzieżowy jest mały, około centymetra, i słomkowozłoty, bez wyraźnego wzoru. Unika światła i zwykle ucieka w ciemne zakamarki szaf.
Szkody robią jednak gąsienice, nie dorosłe osobniki. To one żywią się wełną, futrem i innymi włóknami zwierzęcymi, więc dziury w swetrach zwykle zaczynają się tam, gdzie nikt nie zagląda.
W kuchni częstszym gościem jest omacnica spichrzanka. Rozpoznaje się ją po dwubarwnych przednich skrzydłach: nasada jest jasna, a końcówki miedziano-brązowe. Jej gąsienice rozwijają się w mące, kaszach, orzechach i suszonych owocach, często zostawiając pajęczynkowate oprzędy.
Przy znalezieniu jednej takiej ćmy zwykle trzeba przejrzeć wszystkie otwarte opakowania sypkich produktów. Źródło bywa w paczce, której nikt nie ruszał od miesięcy.
Leśne gatunki, które bywają plagą
Mnich ma białe skrzydła pokryte czarnymi zygzakowatymi liniami. Jego gąsienice żerują na świerkach i sosnach, a w latach masowego pojawu potrafią mocno uszkodzić drzewostany.
Brudnica nieparka wyróżnia się wyraźnym dymorfizmem płciowym. Samce są brązowawe i zwinne, a samice jasne, cięższe i niechętne do lotu. Gąsienice objadają liście dębów, buków i wielu innych drzew.
Obie ćmy nie są groźne dla człowieka, ale ich gąsienice potrafią zaskoczyć skalą żerowania. Wrażliwe osoby mogą też reagować na kontakt z włoskami niektórych gąsienic.
Z punktu widzenia obserwatora to dobra lekcja, że nie każda ćma jest „ładna”, ale każda ma swoją rolę w ekosystemie, od zapylania po bycie pokarmem dla nietoperzy.
Jak obserwować i fotografować ćmy
Najprostszy sposób to białe prześcieradło rozwieszone przy lampie w ciepłą, bezwietrzną noc. Wystarczy też rano przejrzeć ściany przy oświetlonych klatkach schodowych albo stacjach benzynowych. Skuteczne bywa także tzw. smarowanie drzew mieszanką piwa, cukru i przejrzałych owoców, którą nakłada się na pnie wieczorem.
Do identyfikacji najlepsze jest zdjęcie z góry, z widocznymi czułkami i całym wzorem skrzydeł, a jeśli się da, drugie z boku. Dobrze dopisać datę i miejsce, bo wiele podobnych gatunków różni się terminem lotu. Przy trudnych okazach pomagają aplikacje do rozpoznawania i internetowe społeczności przyrodnicze, ale wynik z aplikacji warto traktować jak podpowiedź, nie wyrok.
