Wal grenlandzki to żywy zegar, który tyka od czasów, gdy Europą wstrząsały wojny napoleońskie. Najstarsze osobniki tego gatunku dożywają ponad 200 lat, co czyni je najdłużej żyjącymi ssakami na Ziemi. Wiek ten nie jest szacunkiem z kapelusza. Opiera się na pomiarach chemicznych i na znaleziskach wbitych w ciała zwierząt kawałków XIX-wiecznych harpunów. Poniżej wyjaśniono, skąd wiadomo, ile żyją te wieloryby, i dlaczego akurat im udało się przesunąć granicę ssaczej długowieczności.
Ile żyje wal grenlandzki
Najczęściej cytowana wartość to przynajmniej 200 lat. Najstarszy osobnik, jakiego udało się wiarygodnie oszacować, miał około 211 lat. Dla porównania: rekord długości życia człowieka to nieco ponad 122 lata, a większość ssaków morskich mieści się w przedziale od kilkunastu do kilkudziesięciu lat.
Trzeba zaznaczyć, że to wartości maksymalne. Przeciętny wiek dorosłego walu jest niższy, bo część zwierząt ginie wcześniej z przyczyn naturalnych i przez człowieka. Mimo to w populacji nadal żyją osobniki, które urodziły się w XIX wieku.
Niektóre wale grenlandzkie żyjące dziś w Arktyce pamiętają jeszcze czasy, gdy komercyjne połowy wielorybów dopiero się rozkręcały. Przeżyły cały okres przemysłowego polowania na swój gatunek.
Skąd wiadomo, ile mają lat
Wieloryba nie da się zbadać jak drzewa, więc naukowcy łączą kilka metod. Dwie z nich dają szczególnie mocne dowody.
Soczewka oka jako kronika
Soczewka oka zawiera białka, które po powstaniu prawie się nie odnawiają. Z biegiem lat aminokwasy w nich zmieniają swoją przestrzenną formę, a tempo tego procesu jest znane. Nazywa się to racemizacją kwasu asparaginowego.
Pomiar proporcji dwóch form pozwala wyliczyć wiek zwierzęcia. Metodę skalibrowano na wielorybach o znanym wieku, a potem zastosowano ją do osobników z polowań rdzennej ludności Alaski.
Wyniki dla największych samców były zaskakujące, bo wskazywały na wiek przekraczający 200 lat. Metoda ma margines błędu, ale nawet po jego uwzględnieniu mówimy o zwierzętach dwukrotnie starszych niż jakikolwiek inny ssak.
Dodatkowy plus to niezależność od zapisów historycznych. Soczewka działa jak licznik, który nie da się oszukać ani pomylić z inną statystyką.
Groty harpunów z XIX wieku
Drugi dowód jest bardziej namacalny. U kilku złowionych walów znaleziono fragmenty broni myśliwskiej z końca XIX wieku. Były to resztki pocisków harpunniczych wyprodukowanych w czasach, gdy komercyjne wielorybnictwo w Arktyce było w pełni rozwinięte.
Skoro zwierzę przeżyło trafienie takim pociskiem, a potem jeszcze ponad sto lat, to jego wiek można oszacować od dołu. Musiało być dorosłe już w momencie trafienia.
Ten dowód ma swoją wartość głównie dlatego, że niezależnie potwierdza wyniki chemiczne. Dwie zupełnie różne drogi prowadzą do tego samego wniosku: te zwierzęta żyją dwa wieki.
Warto też wiedzieć, że niektóre z odkrytych fragmentów pochodziły z wyrobów, które dziś trafiają do muzeów. Wal przez dekady nosił w sobie kawałek historii technologii.
Dlaczego akurat one
Nie ma jednej odpowiedzi, raczej zbieg kilku czynników. Najczęściej wymieniane to:
- zimna woda – życie w temperaturach w pobliżu zera spowalnia metabolizm i ogranicza uszkodzenia komórek;
- duże rozmiary – dorosłe osobniki osiągają około 15–18 m i ważą kilkadziesiąt ton, więc mają niewielu naturalnych wrogów;
- wolne tempo życia – późne dojrzewanie, rzadkie rozmnażanie, spokojny tryb;
- wydajna naprawa DNA – o niej więcej poniżej.
Gruba warstwa tłuszczu (nawet kilkadziesiąt centymetrów) działa jak izolacja i magazyn energii. Pozwala przetrwać okresy, gdy pokarmu jest mniej, bez nadmiernego obciążania organizmu.
Rak, który prawie się nie pojawia
Duże zwierzę ma ogromną liczbę komórek, a każda z nich może w którymś momencie zacząć się nowotworzyć. Statystycznie wieloryby powinny chorować na raka częściej niż ludzie. W praktyce tak nie jest, co biolodzy nazywają paradoksem Peto.
Analizy genomu walu grenlandzkiego wykazały zmiany w genach odpowiedzialnych za naprawę uszkodzeń DNA i kontrolę podziałów komórkowych. Opisywano m.in. wydajniejszą naprawę pęknięć obu nici DNA, a także podwyższony poziom białka chroniącego komórki przed stresem związanym z zimnem.
Trzeba jednak zachować ostrożność. To wciąż obszar aktywnych badań i część mechanizmów pozostaje hipotezami. Na razie wiadomo, że organizm walu radzi sobie z uszkodzeniami lepiej niż organizm człowieka, ale nie ma gotowego przepisu na przeniesienie tego do medycyny.
Rozmnażanie w żółwim tempie
Samice osiągają dojrzałość płciową dopiero około 20–25 roku życia. Ciąża trwa ponad rok, a cielę rodzi się zwykle co kilka lat. Przy takim rytmie populacja odbudowuje się bardzo wolno, co miało fatalne skutki w erze intensywnych polowań.
Z drugiej strony to spójna strategia: długie życie, mało potomstwa, duża inwestycja w każde cielę. Zwierzę nie musi „spieszyć się” z rozmnażaniem, bo przed sobą ma kilka dekad płodności.
Co może skrócić życie
Dorosłe wale mają niewielu wrogów naturalnych. Zagrożeniem bywają orki, zwłaszcza dla młodych osobników. Znaczenie mają też zmiany w zasięgu lodu morskiego, które wpływają na dostępność pokarmu (głównie drobnych skorupiaków planktonowych).
Największy wpływ w przeszłości miały polowania komercyjne, które w niektórych rejonach zdziesiątkowały populacje niemal do zera. Dziś polowania są ściśle regulowane i prowadzą je głównie rdzenne społeczności arktyczne w ramach tradycyjnego połowu. Populacja alaskańska odbudowuje się dość dobrze, natomiast stada z rejonu Spitsbergenu i Morza Barentsa wciąż są znacznie mniej liczne.
Do tego dochodzą nowsze czynniki: hałas podwodny związany z żeglugą i poszukiwaniem surowców oraz zaplątywanie się w sprzęt rybacki. Przy zwierzęciu, które powinno żyć dwa wieki, nawet drobne zwiększenie śmiertelności przekłada się na odczuwalny spadek liczebności w skali dekad.
Wal, który dziś liczy sto lat, ma jeszcze przed sobą potencjalnie sto kolejnych. To, czy je przeżyje, zależy w dużej mierze od tego, jak będzie wyglądała Arktyka w drugiej połowie XXI wieku.
Czego uczy ten gatunek
Wal grenlandzki jest dla badaczy starzenia naturalnym laboratorium. Zamiast sztucznie wydłużać życie myszy, można sprawdzać, jak robi to zwierzę, które osiąga wiek wykraczający poza wszystko, co znamy u ssaków. Wnioski dotyczą nie tylko biologii morskiej, lecz także medycyny, szczególnie onkologii.
Na razie to głównie kierunek badań, nie gotowe terapie. Ale już samo istnienie zwierzęcia, które żyje ponad 200 lat i prawie nie choruje na nowotwory, pokazuje, że biologiczne granice długowieczności są elastyczniejsze, niż się zakładało.
